Voordat je het salarisgesprek ingaat, helpt het om te weten wat er psychologisch gebeurt zodra salarissen zichtbaar worden. Dat verklaart waarom de uitleg zwaarder weegt dan het bedrag.
Mensen vergelijken zichzelf voortdurend met anderen. Dat idee komt uit de sociale vergelijkingstheorie van Festinger uit 1954: vergelijken geeft houvast bij de vraag hoe je het doet en of je gewaardeerd wordt. Salaris is daarbij de meest tastbare maatstaf, want het communiceert niet alleen geld maar ook waardering, status en erkenning.
Uit onderzoek naar de relatie tussen inkomen en welzijn komt een beeld dat vaak terugkeert: niet het absolute inkomen bepaalt de tevredenheid, maar het inkomen ten opzichte van de mensen om je heen. Een salarisverhoging maakt gelukkig, totdat blijkt dat een collega een grotere verhoging kreeg.
Het effect werkt één kant op
Toen medewerkers van de University of California toegang kregen tot de salarisinformatie van collega's, werden de mensen die minder verdienden minder tevreden over hun baan en gaven zij vaker aan te willen vertrekken. Kennis over een relatief hoog salaris leidde nauwelijks tot extra tevredenheid. De pijn van achterlopen is dus groter dan het plezier van vooroplopen.
Daar komt bij dat mensen niet alleen waarde hechten aan de hoogte van hun inkomen, maar vooral aan de eerlijkheid ervan. Economen noemen dat inequity aversion: de afkeer van oneerlijke verschillen. Iemand met een goed salaris kan zich toch ongelukkig voelen als een collega met vergelijkbare prestaties meer krijgt. En omgekeerd kan iemand die relatief veel verdient zich ongemakkelijk voelen wanneer hij die hogere beloning niet als verdiend ervaart. Ervaren oneerlijkheid leidt tot minder motivatie, lagere betrokkenheid en vertrekintenties.
Wanneer alleen het verschil zichtbaar wordt en niet de verklaring erachter, vullen medewerkers de ontbrekende informatie zelf in. Die invulling is zelden gunstig voor de organisatie.
Wat transparantie elders heeft opgeleverd
In Scandinavische landen zijn belastinggegevens publiek toegankelijk. Loonopenheid wordt daar in verband gebracht met intensievere loononderhandelingen, een afname van onverklaarbare loonverschillen en een beperktere loonspreiding. Dat is precies wat de wetgever beoogt.
Tegelijkertijd rapporteren organisaties daar vaker spanningen rondom beloningsverschillen, juist wanneer die verschillen onvoldoende kunnen worden verklaard. Transparantie werkt, maar niet zonder uitleg.
De cijfers uit de rapportage zijn niet het hele verhaal
Nog een reden om het gesprek goed voor te bereiden: de ongecorrigeerde totaalkloof zegt weinig over gelijk loon voor gelijk werk. Die wordt vooral bepaald door hoe mannen en vrouwen over functies en niveaus verdeeld zijn. Het loonbegrip volgt bovendien het fiscale loon, en daardoor ontstaan vervuilde cijfers. Overwerk, ploegentoeslagen, bonussen en een leaseauto zitten erin verwerkt. Twee medewerkers in dezelfde functie kunnen op papier flink verschillen zonder dat er iets aan de hand is.
De uitsplitsing per groep die gelijkwaardig werk doet, zegt er w\u00e9l iets over. Dat is het deel waarop je wordt aangesproken.
Toch zullen medewerkers zich op basis van die cijfers met elkaar vergelijken. Dat legt de druk precies bij de mensen die het verschil moeten uitleggen: de leidinggevende en HR.
Wat dit betekent voor jouw gesprek
Transparantie maakt verschillen zichtbaar, maar activeert tegelijk de mechanismen waarvan we weten dat ze sterk van invloed zijn op motivatie, tevredenheid en ervaren rechtvaardigheid. Dat is geen argument om minder open te zijn. Het is een argument om het verschil altijd samen met de verklaring te geven.
Drie dingen om mee te nemen
- Noem geen verschil zonder de reden. Een bedrag zonder uitleg wordt door de medewerker zelf ingevuld. En is er geen goede reden, zeg dat dan, met wat je eraan gaat doen en wanneer.
- Verwijs naar de systematiek, niet naar de persoon. "Deze functie is ingedeeld op schaal 8 omdat de factor autonomie lager weegt" is een gesprek over werk. "Jij presteert minder dan je collega" is een gesprek over iemands waarde.
- Leg uit wat er wél en niet in de cijfers zit. Als een collega meer overwerkt, staat dat in het fiscale loon. Dat is een ander gesprek dan een gesprek over functiezwaarte.